ZAŠTITA ISTORIJSKO-UMETNIČKOG NASLEĐA TEMIŠVARSKE EPARHIJE I FORMIRANjE RIZNICE U EPISKOPSKOM DVORU U TEMIŠVARU - PROJEKTI GALERIJE MATICE SRPSKE I POKRAJINSKOG ZAVODA ZA ZAŠTITU SPOMENIKA KULTURE PETROVARADIN, 2012 – 2016.

Crkveno-umetničko nasleđe sabrano u zgradi Episkopskog dvora u Temišvaru svedoči o bogatoj istoriji i umetničkoj tradiciji nastaloj i sačuvanoj pod okriljem Srpske pravoslavne crkve. Formiranje zbirke crkvene umetnosti počelo je kada je episkop Georgije Letić 1904. godine uputio pismeni poziv parohijama da se bogoslužbeni predmeti koji više nisu u upotrebi dostave Eparhiji, kako bi bili smešteni na čuvanje u kapeli-riznici. Zbirka je postepeno popunjavana eksponatima iz manastira i parohijskih crkava sa teritorije ne samo Temišvarske eparhije, nego i šire. Najvredniji predmeti nastali na teritoriji Banata, od Moriša do Dunavske klisure, predstavljeni su javnosti 1967. godine u okviru prve muzejske postavke.

Tokom devedesetih godina HH veka u Episkopski dvor je prenesen i rasklopljeni ikonostas manastira Bezdina – rad drvorezbara Aksentija Markovića i slikara Jakova Orfelina iz 1802. godine. Proučavanjem i zaštitom ovog blaga bavile su se najuglednije srpske ustanove kulture, o čemu svedoči bogata lista izložbi i objavljenih publikacija. Konzervacija i restauracija bila je rađena paralelno sa proučavanjem, ali je još uvek veliki broj predmeta u lošem stanju, oštećen, zaprljan i neadekvatno smešten. Galerija Matice srpske i Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture su 2012. godine pokrenuli projekat konzervacije jednog dela najugroženijeg materijala iz depoa Episkopskog dvora koji je obuhvatio izbor od pedeset portreta, ikona, arhivske građe i predmeta primenjene umetnosti, kao i konzervaciju ikona sa ikonostasa manastira Bezdina.

Konzervacija i restauracija portreta i ikona

Tokom 2014. i 2015. godine restaurirano je devetnaest portreta na platnu i dvanaest ikona iz crkveno-umetničke zbirke Episkopskog dvora u Temišvaru. Portreti na platnu predstavljaju najveću grupu predmeta. Raznorodnog likovnog kvaliteta i stepena oštećenja, oni imaju zajedničke tehničke karakteristike: oksidisali platneni nosilac, neadekvatne slepe ramove, uboje i iskrzane ivice, stare retuše i oksidisale i potamnele stare lakove. Na mnogim od portreta na poleđini postoje zapisi o ličnosti i autoru, koji su kao dragoceni arhivski podaci morali ostati čitljivi i nakon konzervacije. Deo portreta bio je uramljen u ukrasne ramove, takođe u lošem stanju, na kojima se ljuspa podloga sa pozlatom i nedostaju delovi dekorativne paste.

Zatečeno stanje slika odredilo je konzervatorski tretman: fiksiranje bojenog sloja, skidanje platna sa slepih ramova, ispravljanje deformacija, čišćenje. Većina slika je ojačana podlepljivanjem novim platnom, na način koji je omogućio da zapisi sa poleđine ostaju čitljivi. Zamenjeni su slepi ramovi, a završna faza bila je likovna rekonstrukcija oštećenja. Slike su opremljene delom u restaurirane istorijske ukrasne ramove, a delom u nove, stilski odgovarajuće periodu nastanka portreta. Za ikone je pre svega bilo potrebno lepljenje pukotina daske i čišćenje bojenog sloja od požutelih lakova i čađi koji su ih prekrivali sivkasto-smeđim tonom. Ikone, za koje će tek naredne studije istoričara umetnosti dati bližu atribuciju, pripadaju zografskom slikarstvu, čiji živi kolorit se nakon čišćenja može sagledati u potpunosti.

Konzervacija i restauracija dela primenjene umetnosti i dokumentarnog materijala

Manju grupu jednako dragocenih predmeta čine mape vinograda i manastirskih imanja na papiru, kolorisani grafički otisci na papiru i svili, dve bakrorezne bakarne grafičke ploče i jedan litografski kamen, delovi svešteničkih odeždi i putir, odabrani kako zbog dokumentarne, tako i zbog umetničke vrednosti. Konzervacija i restauracija materijala na papirnom nosiocu obuhvatala je nekoliko različitih postupaka, u zavisnosti od korišćene tehnike i materijala. Najviše su zastupljene mape imanja na kojima se nalaze ispisani tekstovi različitim bojama i mastilima, što je zahtevalo pažljiva fiksiranja kako bi se sačuvali dragoceni natpisi prilikom sprovođenja postupka neutralizacije, beljenja i ojačavanja listova. Grafički otisak karte Evrope, kolorisan akvarelom, zapravo je kao i Tablo poglavara srpske pravoslavne crkve, služio kao učilo. Listovi većih formata su bili urolani, oštećeni po ivicama, mestimično poderani i površinski zaprljani. Mape su podlepljene na novi japanski papir, a restauracija je urađena adekvatnim japanskim papirom nakon čega je na pojedinim mestima rekonstruisana crna linija bordure. Za mape manjeg formata izrađene su fascikle, dok su mape većeg formata uramljene sa antirefleks staklom.

Konzervacija i restauracija umetničkih predmeta od svile sprovedena je nakon prethodnih ispitivanja posle čega je ustanovljena metodologija pristupa konzervaciji. Nakon rašivanja svih postojećih delova sproveden je tretman dezinfekcije, kao i postupak mehaničkog čišćenja uz uspostavljanje optimalnih uslova kiselosti sredine. Restaurirani su oštećeni delovi od brokatne svile, pliša ili lanenog platna. Primenjen je postupak mokrog hemijskog čišćenja, kao i zamena platna gde je bilo potrebno. Sprovedena je i zaštita zlatoveznih apliciranih traka i kićanki i izrađene su posebne kartonske kutije za adekvatni trajni smeštaj.

Grafičke ploče predstavljaju značajne umetničko-istorijske artefakte na osnovu kojih je bilo moguće uraditi nove otiske na kvalitetnom beskiselinskom grafičkom papiru, u saradnji sa Akademijom umetnosti u Novom Sadu. Bakarne grafičke ploče su očišćene od oksidacije, a litografski kamen je zaštićen slojem gumiarabike. Na taj način je obnovljena grafička matrica i ponovljenim otiskivanjem stvorena su nova umetnička dela velike vrednosti.

Konzervacija i restauracija bezdinskih ikona

Ikone na ikonostasu, drugom po redu u Bezdinskoj manastirskoj crkvi, izradili su u periodu od 1793. do 1802. godine slikar Jakov Orfelin i duborezac i pozlatar Aksentije Marković. Orfelinovo autorstvo na ikonama iz Bezdina potvrđuje, između ostalog, i njegov potpis na ikoni Nedremano oko, iznad carskih dveri. Ikonostas iz Bezdina pripada razvijenom tipu i čini kompaktnu celinu sa pevnicama i tronovima. S trideset jednom ikonom na samoj oltarskoj pregradi, predstavlja jednu od najlepših drvorezbarskih celina u srpskim crkvama novijeg doba. Raskošno rezana oltarska pregrada je zalazila duboko u naos, prekrivala zidove i stupce, ne narušavajući u XVIII veku modifikovan, ali sačuvan pravoslavni identitet srpskih crkava. Jakov Orfelin je upravo na ovom mestu pokazao svu vrednost i autentičnost svog umetničkog dela. Godine 1991. većina ikona sa duborezom je radi konzervacije prenesena u Episkopski dvor u Temišvaru, gde su konzervatori Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture formirali priručnu radionicu, a u samom hramu je ostala konstrukcija ikonostasa, tronovi i pevnice sa stasidijama. Rad je prekinut 1993. godine, a ikone i delovi duboreza su naredne dve decenije čekali na nastavak konzervacije. Konzervatorski problemi na ikonama su bili veliki još pre demontaže iz manastirske crkve, nastali kao posledica izuzetno nepovoljnih mikroklimatskih uslova u samom hramu, crvotočine, visoke vlage i ranijih prokišnjavanja krovnog pokrivača.

Nova inicijativa za konzervaciju i restauraciju ikonostasa iz manastira Bezdina došla je 2013. godine, angažovanjem Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture. Nakon detaljnog dokumentovanja stanja i utvrđivanja metodologije konzervacije, rad se odvijao u letnjim mesecima 2013, 2014, 2015. i 2016. godine. na terenu, u priručnoj radionici smeštenoj u samom Episkopskom dvoru, a paralelno s tim i u Zavodu u Petrovaradinu, gde su prenesene ikone koje su zahtevale posebne konzervatorske tretmane. Uporedo su stručnjaci sa Katedre za inženjerstvo materijala Tehnološkog fakulteta u Novom Sadu sproveli ispitivanja i rezultate sumirali u elaboratu o slikarskoj tehnologiji bezdinskih ikona. Na osnovu elaborata poznato nam je da su ikone slikane jajčanom temperom sa dodatakom lanenog ulja. Na ikonama su paralelno rađene dve grupe poslova: stolarsko-duborezački (konsolidacija drvenih nosilaca, ukrasnih ramova i pripadajuće rezbe sa rekonstrukcijom nedostajućih delova) i slikarsko-konzervatorski (fiksiranje i čišćenje bojenog sloja sa uklanjanjem oksidisalih lakova i naknadnih preslika). Završnu fazu činile su estetska rekonstrukcija: pozlata duboreza i retuš oštećenja bojenog sloja.

Ikone Jakova Orfelina sa bezdinskog ikonostasa su sada deo riznice Episkopskog dvora u Temišvaru. Kroz rad konzervatora Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture one su zaštićene, konzervirane i obezbeđene od daljeg propadanja, a jedan deo je izložen u okviru Riznice.

Projekat obnove ikonostasa srpske pravoslavne crkve u Čakovu

Ikonostas srpske pravoslavne crkve u Čakovu, rad Dimitrija Popovića iz 1771, delimično je uništen u požaru 2005. godine. Na poziv Episkopa budimskog i administratora temišvarskog Lukijana, stručnjaci Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture su 2012. godine snimili stanje, uradili neophodna ispitivanja i na osnovu sačuvane dokumentacije izradili projekat rekonstrukcije. Izvanredna rezba je bila delimično sačuvana, ali se rekonstrukcija nije mogla završititi bez dodatnih istraživanja. Dokumentacija je nađena u Narodnom muzeju u Zrenjaninu, u Programskom arhivu RTS i kod fotografa Stanka Kostića, koji je snimao ikonostas desetak dana pre požara. Poseban zadatak konzervatora predstavlja analiza mogućeg stepena rekonstrukcije slikanih scena, radi obnove ove veoma značajne barokne celine.

Danijela Korolija Crkvenjakov,

konzervator savetnik, Galerija Matice srpske