FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU

 

Franjevački samostan se nalazi u centru Bača, organski uklopljen u srednjovekovnu urbanu matricu. Radi se o drevnom kultnom mestu, sa dugim kontinuitetom korišćenja, na šta upućije materijal iz kasne antike, na koji se nailazi. Radi se o najkompleksnijem kulturnom dobru na teritoriji AP Vojvodine, sa najdužim kontiniutetom korišćenja u prvobitnoj, sakralnoj nameni. Današnji kompleks čini crkva Uznesenja Marijinog i samostanski sklop, u obliku kvadrata, sa unutrašnjim dvorištem, klaustrom. Izgradnja je počela krajem 12. veka, kada su pripadnici viteškog reda Kanonici sv. Groba Jerusalimskog izgradili manju jednobrodnu romaničku crkvu. Gotičkom obnovom franjevaca u drugoj polovini 14. veka izgrađene su zgrade samostana i visoki i masivni toranj uz svetište. Nakon pada Bača pod tursku vlast, crkva je sve do oslobođenja 1686. bila pretvorena u džamiju (sačuvana je mihrabska niša u južnom zidu). Godine 1688. franjevačka provincija iz Bosne preuzima samostan. Barokna obnova obuhvatila je i crkvu i samostan, čiji je karakteristični kvadrat formiran od 1724. do 1770. godine.
Među brojnim štafelajnim slikarskim delima posebno se izdvaja italokritska ikona Bogorodice Umilenija (Radosne Gospe Bačke), rad majstora Dime iz 1684. godine, kao i slika Tajna večera, ulje na platnu dimenzija 580 x 190 cm, na istočnom zidu trpezarije, refektorijuma – delo Paulusa Antoniusa Sensera iz 1737. godine. O životu ovog kultnog mesta svedoči bogata riznica, biblioteka sa starim i retkim knjigama, liturgijsko ruho, rukotvorine, sačuvani predmeti koji su ranije bili u svakodnevnoj upotrebi (za pripremu i posluživanje hrane, izradu tkanina, kovački alat).
Aktivnosti na istraživanju, zaštiti i prezentaciji Franjevačkog samostana u Baču traju od 60-tih godina 20. veka, sa dužim prekidima, a od 2006. godine odvijaju se u okviru Razvojnog projekta integrativne zaštite „Vekovi Bača“. Istaraživanja su intenzivirana 2011. godine u svetlu otkrića srednjovekovne freske Raspeća Hristovog sa Bogorodicom, oslikane na južnom kontraforu crkve, koji je bio integrisan u zid kule – zvonika u 14. veku. Na osnovu rezultata nedestruktivnih analiza, specijalnih snimanja, fizičko-hemijskih analiza podloge i bojenog sloja, obavljenih arheoloških istraživanja i arhitektonskih analiza, stilskih analogija, zaključeno je, da je freska nastala u 13. veku. Pozicija nalaza i umetnički izraz freske, kao i rezultati sveobuhvatnih istraživanja, doveli su do preduzimanja radova tokom kojih je u okviru italijansko-srpskog projekta freska konzervirana i restaurirana. Sredstvima Ministarstva kulture formirana je i kapela za čudotvornu ikonu Bogorodice sa Hristom (Radosna Gospa), a predstavljena je slojevitost života hrama od 12. do 18. veka.